Płaskostopie u dziecka – kiedy to normalny etap rozwoju, a kiedy warto zbadać stopy

Prawie każdy rodzic w pewnym momencie przygląda się stopom swojego dziecka i myśli: „chyba są płaskie”. Czasem podpowie to babcia, czasem pani w sklepie z butami, a czasem po prostu widać, że kostki uciekają do środka. Dobra wiadomość jest taka, że u małego dziecka płasko wyglądająca stopa najczęściej jest normalnym etapem rozwoju. Warto jednak wiedzieć, co odróżnia ten etap od sytuacji, w której stopie trzeba pomóc – i kiedy po prostu umówić spokojne badanie, żeby mieć jasność.

Dlaczego stopa małego dziecka wygląda „płasko”

Stopa dziecka nie jest pomniejszoną stopą dorosłego. U niemowląt i maluchów wewnętrzną stronę stopy wypełnia poduszka tkanki tłuszczowej, która maskuje łuk podłużny. Do tego dochodzą jeszcze miękkie więzadła i mięśnie, które dopiero uczą się utrzymywać stopę w dobrym ustawieniu.

Łuk stopy buduje się stopniowo, przez kilka lat chodzenia, biegania i wspinania się. U większości dzieci staje się wyraźnie widoczny mniej więcej między szóstym a ósmym rokiem życia – u jednych wcześniej, u innych później. Dlatego u trzylatka „płaska” stopa zwykle nie jest powodem do niepokoju, a u ośmiolatka zasługuje już na uważniejsze spojrzenie.

Kluczowe jest jedno rozróżnienie: czy łuk pojawia się, gdy dziecko stanie na palcach albo usiądzie i odciąży stopę. Jeśli tak – mówimy o stopie elastycznej, która najczęściej rozwija się prawidłowo. Jeśli stopa pozostaje płaska niezależnie od pozycji, to sygnał, żeby przyjrzeć się jej bliżej.

Kiedy to normalny etap, a kiedy warto zbadać stopy

Sam wygląd stopy to za mało, żeby cokolwiek przesądzać. Znacznie więcej mówi to, jak dziecko się porusza, jak szybko się męczy i co dzieje się z jego butami.

Sygnały, które warto obserwować

• dziecko szybko męczy się na spacerze, prosi o wózek albo o noszenie na rękach,
• skarży się na ból stóp, łydek lub kolan po aktywnym dniu,
• buty ścierają się wyraźnie nierówno – najczęściej po wewnętrznej stronie,
• pięty ustawiają się na zewnątrz, a kolana „uciekają” do środka,
• chód jest niepewny, dziecko często się potyka lub przewraca,
• jedna stopa wygląda albo pracuje inaczej niż druga,
• dziecko unika biegania i zabaw ruchowych, które lubią rówieśnicy.

Pojedynczy punkt z tej listy zwykle niczego nie oznacza. Niepokojące jest raczej ich nagromadzenie albo to, że utrzymują się mimo upływu czasu. Warto też zwrócić uwagę na wyraźną asymetrię – stopy powinny rozwijać się podobnie.

Wiek, w którym warto się przyjrzeć

Nie ma jednego magicznego terminu, ale w praktyce sprawdzają się dwa momenty. Pierwszy to okres, w którym dziecko pewnie już chodzi i zaczyna biegać – wtedy widać, jak realnie obciąża stopy. Drugi to wiek około pięciu, sześciu lat, czyli czas, gdy łuk powinien być już zauważalny, a dziecko czeka szkolna zmiana trybu dnia i dużo więcej chodzenia w obuwiu.

Jeśli w rodzinie występowały problemy ze stopami albo dziecko nosi buty po starszym rodzeństwie, warto przyjrzeć się stopom wcześniej. Zużyty, ukształtowany przez cudzą stopę but potrafi zmienić sposób chodzenia bardziej, niż się wydaje.

Płaskostopie a stopa płasko-koślawa – czym się różnią

W gabinecie te dwa określenia często się mieszają. Płaskostopie opisuje przede wszystkim obniżenie łuku podłużnego stopy. Stopa płasko-koślawa to sytuacja, w której do obniżonego łuku dochodzi jeszcze koślawe ustawienie pięty – patrząc na dziecko od tyłu, pięta jest odchylona na zewnątrz.

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo obie sytuacje wymagają nieco innego podejścia. Dlatego podczas badania oglądamy stopę nie tylko od dołu, ale też od tyłu i w ruchu – samo zdjęcie odbicia stopy nigdy nie opowiada całej historii.

Jak wygląda badanie stóp dziecka

Wbrew obawom części rodziców badanie stóp jest spokojne i całkowicie bezbolesne. Dziecko chodzi boso, staje, czasem podskakuje – a my obserwujemy.

Co sprawdzamy podczas wizyty

• Wywiad z rodzicem – co zwróciło Państwa uwagę, jak dziecko się rozwijało, czy zgłasza ból lub zmęczenie.
• Ocena wzrokowa i badanie manualne – ustawienie stopy i pięty, ruchomość stawów, napięcie mięśni, elastyczność łuku.
• Podoskop – pozwala zobaczyć, jak stopa układa się pod obciążeniem ciężarem ciała.
• Plantograf – daje odbicie stopy, które można porównywać podczas kolejnych kontroli.
• Ocena chodu – sposób stawiania stopy, praca kolan i bioder, symetria.

Cały ten zestaw jest potrzebny, bo stopa nie pracuje w oderwaniu od reszty ciała. Zdarza się, że przyczyna tego, co widać na stopie, leży wyżej – w ustawieniu miednicy albo w napięciu mięśni łydki.

Co rodzic dostaje po badaniu

• jasne omówienie tego, co widzimy, bez straszenia i bez medycznego żargonu,
• informację, czy sytuacja wymaga działania teraz, czy wystarczy obserwacja i kontrola za jakiś czas,
• zestaw prostych ćwiczeń do wykonywania w domu, jeśli są wskazane,
• rekomendację co do obuwia i aktywności,
• informację, czy warto rozważyć indywidualne wkładki – i dlaczego.

Bardzo często kończy się na zdaniu: „wszystko rozwija się prawidłowo, proszę wrócić za pół roku”. To też jest wynik badania i dla wielu rodziców najcenniejszy.

Wkładki z półki a wkładki robione na miarę

Wkładki „na płaskostopie” kupione w drogerii czy sklepie sportowym są projektowane pod uśrednioną stopę. Mają jeden kształt łuku, jedną wysokość podparcia i nie wiedzą nic o tym, jak konkretne dziecko obciąża stopę podczas chodzenia. Bywa, że pomagają. Bywa też, że podpierają stopę w miejscu, które akurat tego nie potrzebuje.

Wkładka indywidualna powstaje na podstawie badania. Wiemy, gdzie stopa jest przeciążona, jak ustawia się pięta i co dzieje się podczas chodu – i dopiero na tej podstawie dobieramy kształt i twardość podparcia.

Wkładka nie naprawia stopy za dziecko. Ma sprawić, że stopa ustawia się i pracuje lepiej, a resztę robią ruch, ćwiczenia i czas.

Kiedy wkładki mają sens

Wkładki rozważamy wtedy, gdy badanie pokazuje, że stopa potrzebuje wsparcia – na przykład przy utrwalonym koślawym ustawieniu pięty, przy dolegliwościach bólowych po aktywności albo przy wyraźnej asymetrii. Nie są odpowiedzią na każdą płaską stopę i nigdy nie zastępują ruchu.

W naszym gabinecie wkładki wykonujemy na miejscu, we własnym warsztacie, więc dziecko nie czeka na nie tygodniami – otrzymuje je zaraz po wizycie. Ustawienie sprawdzamy podczas kontroli mniej więcej co cztery miesiące, bo stopa rośnie i jej potrzeby się zmieniają.

Warto od razu wiedzieć, że wkładki ortopedyczne są zaopatrzeniem płatnym w całości – nie są refundowane przez NFZ. Aktualne stawki znajdą Państwo w cenniku, a szczegóły samej usługi na stronie wkładki ortopedyczne.

Co możesz robić w domu

Niezależnie od tego, czy dziecko potrzebuje wkładek, największą pracę wykonuje codzienny ruch. Kilka rzeczy, które realnie wspierają rozwój stopy:

• Chodzenie boso po zróżnicowanym podłożu – trawa, piasek, żwir, kamienie. Płaska podłoga w mieszkaniu daje stopie najmniej pracy.
• Dobre buty – elastyczna podeszwa, szeroki przód, dopasowany rozmiar, stabilna pięta. Buty nie mają „prostować” stopy, mają jej nie przeszkadzać.
• Zabawy stopami – podnoszenie skarpetek i klocków palcami, chodzenie na palcach i piętach, wspinaczka, skakanka.
• Ograniczenie długiego siedzenia w pozycji W (nogi rozłożone na boki, pupa między stopami), która sprzyja koślawym ustawieniom.
• Codzienna dawka ruchu – plac zabaw, rower, basen. Stopa uczy się przez używanie, nie przez sprzęt.

Nie chodzi o wprowadzanie domowego programu terapeutycznego. Chodzi o to, żeby dziecko po prostu miało dużo okazji do naturalnego ruchu.

Najczęstsze pytania rodziców

W jakim wieku warto pierwszy raz zbadać stopy dziecka?

Dobrym momentem jest okres, w którym dziecko pewnie chodzi i zaczyna biegać – zwykle około drugiego, trzeciego roku życia. Drugi naturalny termin to wiek pięciu, sześciu lat, przed pójściem do szkoły. Jeśli jednak dziecko skarży się na ból lub szybko się męczy, nie ma sensu czekać na „właściwy” wiek.

Czy badanie stóp jest bolesne?

Nie. Badanie polega na oglądaniu, chodzeniu boso i delikatnym sprawdzeniu ruchomości stawów. Dla większości dzieci wygląda jak zabawa: chodzenie po podświetlonej szybie, odbijanie stopy, chodzenie na palcach. Nie wykonujemy żadnych zabiegów ani nakłuć, a tempo dopasowujemy do dziecka.

Czy dziecko z tego wyrośnie?

Bardzo często tak – u większości dzieci łuk stopy kształtuje się samoistnie do około ósmego roku życia. Nie da się jednak z góry przewidzieć, u którego dziecka tak się stanie. Właśnie dlatego zamiast czekać w niepewności, warto raz zobaczyć, jak stopa realnie pracuje, i ustalić, czy wystarczy obserwacja.

Czy wkładki są refundowane przez NFZ?

Indywidualne wkładki ortopedyczne to zaopatrzenie płatne w całości – NFZ ich nie refunduje. Refundacja obejmuje inne pozycje zaopatrzenia ortopedycznego, wypisywane na zlecenie. Informacje o tym, co da się załatwić w ramach refundacji, zebraliśmy na stronie zaopatrzenie ortopedyczne na NFZ.

Ile trwa wizyta i czy trzeba się przygotować?

Pierwsza wizyta trwa około 45 minut. Warto zabrać ze sobą buty, które dziecko nosi na co dzień – sposób ich zużycia mówi nam bardzo dużo. Przydają się też krótkie spodenki, żeby widać było kolana, oraz wcześniejsza dokumentacja, jeśli dziecko było już gdzieś badane.

Jak często trzeba przychodzić na kontrolę?

Przy stopie, która rozwija się prawidłowo, wystarczy kontrola co pół roku do roku. Jeśli dziecko korzysta z wkładek, umawiamy się mniej więcej co cztery miesiące – stopa rośnie, a wkładka musi za tym wzrostem nadążać. Terminy zawsze ustalamy indywidualnie po badaniu.

Jeśli chcesz mieć pewność

Najczęstszy powód wizyty w naszym gabinecie to nie ból, tylko wątpliwość. Rodzic chce po prostu wiedzieć, czy wszystko jest w porządku. Spokojne badanie daje odpowiedź, a jeśli coś wymaga uwagi – pozwala zareagować wtedy, gdy stopa jeszcze rośnie i najłatwiej jej pomóc.

Przyjmujemy w Naprawie i w Rabce-Zdroju, obsługujemy rodziny z całego Podhala – z Rabki, Jordanowa, Nowego Targu i okolic. Termin umówią Państwo telefonicznie pod numerem 698 346 810, przez Booksy albo przez formularz kontaktowy.

O autorce

Halina Nawara – magister fizjoterapii, prowadzi Centrum Fizjoterapii w Naprawie i Rabce-Zdroju. Od lat zajmuje się fizjoterapią dzieci, diagnostyką stóp i doborem indywidualnych wkładek ortopedycznych, które wykonuje we własnym warsztacie.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji fizjoterapeutycznej. O tym, czy stopy Twojego dziecka wymagają działania, decyduje badanie.